Jak wspierać nastolatka w trudnych chwilach?
Zaktualizowano: 28 wrz
Zdarza się, że nie wiemy co zrobić...
Czy słowa, które mówili do nas rodzice są odpowiednie dla naszych pociech?
Czy to co mówią nasi rodzice trfi do nszych kolegó czy koleżanek?
Czy "będzie dobrze" na peno jest takie pomocne?
Przeczytaj artykuł autorstwa Agaty Kluczyk, jak wspierać i co nie wspiera współczesnego nastolatka ...
Zrealizowano w ramach dotacji nr PRP-KTM/0105 z Programu Równych Praw, współfinansowanego przez Unię Europejską oraz Fundację im. Stefana Batorego.
Jak wspierać nastolatka w trudnych chwilach? Praktyczny poradnik dla rodziców, nauczycieli i bliskich
Jak rozpocząć rozmowę z nastolatkiem?
Często pierwszymi osobami, które zauważają, że młody człowiek przeżywa trudności, są rodzice, nauczyciele lub znajomi. Bywa, że osoba z zewnątrz dostrzega problem wcześniej niż sam nastolatek. Rozmowa z drugim człowiekiem często pomaga lepiej zrozumieć własne emocje i to, co dzieje się w naszym życiu.
Jak więc rozpocząć rozmowę, gdy zauważamy, że z nastolatkiem dzieje się coś niepokojącego? Możemy obawiać się, że nasze przypuszczenia są błędne i że to jedynie chwilowo gorszy czas. Warto jednak pamiętać, że lepiej okazać troskę zbyt wcześnie, niż przeoczyć moment, w którym młody człowiek naprawdę potrzebuje pomocy. Zamiast od razu zasypywać go pytaniami przypominającymi wywiad, warto powiedzieć, że chcemy go wysłuchać, zrozumieć jego perspektywę i stworzyć bezpieczną przestrzeń do rozmowy, wolną od oceniania.
Spójrzmy na to z perspektywy rodzica. Wyobraźmy sobie, że dziecko coraz częściej zamyka się w swoim pokoju i unika spotkań ze znajomymi. Zaniepokojeni chcemy dowiedzieć się, czy coś się wydarzyło, jak się czuje i czy zaszły jakieś zmiany w jego życiu. Gdy jednak nie otrzymujemy odpowiedzi, łatwo ulec pokusie zadawania kolejnych pytań. Takie próby dopytywania mogą zostać odebrane jako presja lub kolejny obowiązek, a nie wyraz troski.
Pomocne może być powiedzenie dziecku, jak będzie wyglądała rozmowa. Możemy zapewnić, że chcemy przede wszystkim zrozumieć sytuację z jego perspektywy, spokojnie wysłuchać tego, co ma do powiedzenia, a jeśli będzie taka potrzeba – wspólnie poszukać możliwych rozwiązań i zaoferować wsparcie. Dobrym pomysłem jest również stworzenie sprzyjającej atmosfery, na przykład podczas spaceru, wyjścia do kina lub wspólnego spędzania czasu. Zmiana otoczenia często ułatwia otwarcie się na rozmowę.
Spójrzmy teraz z perspektywy rówieśnika. Wyobraźmy sobie, że kolega z klasy zaczyna otrzymywać coraz gorsze oceny, przychodzi do szkoły rozdrażniony, wycofuje się z kontaktów z innymi i reaguje wrogo. Naturalną reakcją może być unikanie go, jednak taka zmiana zachowania często jest sygnałem, że mierzy się z czymś trudnym. Warto podejść do niego spokojnie i porozmawiać w cichym, spokojnym miejscu, z dala od szkolnego zgiełku.
Możemy nazwać to, co zauważamy, na przykład: „Zauważyłem, że ostatnio trudniej radzisz sobie z obowiązkami w szkole i częściej wycofujesz się z kontaktów z innymi. Zastanawiam się, czy coś Cię trapi. Chciałbym Cię wesprzeć.” Taki komunikat wyraża troskę, nie zawiera ocen i zachęca do rozmowy. Warto również zachęcić kolegę do kontaktu z zaufaną osobą dorosłą, np. rodzicem lub psychologiem szkolnym.
Perspektywa nauczyciela może być bardziej wymagająca, ponieważ relacja uczeń–nauczyciel wiąże się z większym dystansem niż relacje z rodzicem czy rówieśnikiem. W takiej sytuacji łatwiej o pojawienie się oporu. Nie musi on oznaczać braku chęci współpracy – często jest sposobem radzenia sobie z trudnymi emocjami lub lękiem przed oceną. Może przejawiać się przedłużonym milczeniem, zmianą tematu, krótkimi odpowiedziami, zamkniętą postawą ciała, drżeniem rąk czy płaczem.
Takie sygnały mogą świadczyć o tym, że uczeń rzeczywiście przeżywa trudności. Warto nie kończyć rozmowy na tym etapie, lecz zachęcić go do dalszego kontaktu z psychologiem szkolnym lub inną zaufaną osobą dorosłą. W razie potrzeby nauczyciel powinien również skontaktować się z rodzicami lub opiekunami, pamiętając, że najważniejsze jest bezpieczeństwo i dobro ucznia. W sytuacji, gdy trudności mogą wynikać z sytuacji rodzinnej, sposób dalszego postępowania warto skonsultować ze specjalistą.
Jak okazać wsparcie?
Nastolatek potrzebuje wsparcia ze strony bliskich, szczególnie wtedy, gdy decyduje się mówić o swoich trudnościach. Wsparcie nie zawsze oznacza udzielanie rad czy szukanie gotowych rozwiązań. Często jego najważniejszym celem jest sprawienie, by młoda osoba poczuła się zauważona, wysłuchana i zrozumiana – by miała poczucie, że nie jest sama.
Badania pokazują, że młodzież częściej czuje się rozumiana przez rówieśników niż przez rodziców. Zaledwie co trzeci respondent deklaruje, że rodzice go rozumieją, natomiast ponad połowa (59,8%) uważa, że rodzice rozumieją ich tylko czasami. Poczucie zrozumienia jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na gotowość do rozmowy oraz budowanie bliskich relacji.
Jak więc skutecznie okazać wsparcie?
1. Słuchaj, aby zrozumieć
Słuchaj uważnie i spróbuj spojrzeć na sytuację z perspektywy drugiej osoby. Zastanów się, jakie emocje mogą jej towarzyszyć, a jeśli czegoś nie rozumiesz – dopytaj. Nie po to, by oceniać czy szukać błędów, ale po to, by lepiej zrozumieć jej doświadczenia.
2. Daj przestrzeń na emocje
Zapytaj, co czuje druga osoba. Jeśli przeżywa trudne emocje, nie próbuj od razu ich „naprawiać” ani przekonywać, że wszystko będzie dobrze. Pozwól jej przeżyć to, co czuje, okazując swoją obecność, cierpliwość i wsparcie.
3. Zapytaj, czego potrzebuje
Na końcu możesz zapytać:
„Czy jest coś, czego teraz potrzebujesz?”
„Czy mogę Ci jakoś pomóc?”
Młodzi ludzie często słyszą wiele opinii i rad, których w danym momencie wcale nie potrzebują. Gdy przeżywają silne emocje, nieproszone wskazówki mogą sprawić, że jeszcze bardziej się zamkną. Zamiast zakładać, że wiemy, co będzie dla nich najlepsze, warto zapytać o ich potrzeby i wspólnie zastanowić się, jak można je zaspokoić.
Pamiętajmy również, aby nie umniejszać problemom drugiej osoby. To, co dla jednego wydaje się drobnostką, dla kogoś innego może być bardzo trudnym doświadczeniem. Im lepiej staramy się zrozumieć perspektywę nastolatka, tym łatwiej jest nam zrezygnować z oceniania na rzecz empatii.
Warto pamiętać, że mózg nastolatka funkcjonuje inaczej niż mózg osoby dorosłej. Młodzi ludzie inaczej interpretują wydarzenia, silniej przeżywają emocje i mogą odmiennie reagować na te same sytuacje. To między innymi dlatego rozmowy między rodzicami a nastolatkami bywają pełne nieporozumień i wzajemnie błędnych interpretacji intencji.
4. Nie spiesz się z rozwiązaniami
Unikaj prostych rad, takich jak: „Weź się w garść”, „Nie przesadzaj” czy „Uśmiechnij się”. Takie komunikaty nie rozwiązują problemu, a często sprawiają, że druga osoba czuje się niezrozumiana.
Zamiast od razu proponować rozwiązanie, zapytaj, czy nastolatek sam widzi jakieś wyjście z sytuacji. Jeśli nie, możesz zapytać:
„Co pomagało Ci w podobnych sytuacjach?”
„Co zwykle sprawia, że jest Ci choć trochę łatwiej?”
Wspólnie poszukajcie rozwiązania, opierając się na odpowiedziach młodej osoby. Nie każda trudność ma szybkie rozwiązanie, ale niemal zawsze można znaleźć choć jeden niewielki krok, który pomoże poprawić sytuację lub przyniesie choć odrobinę ulgi.
Na koniec warto zapytać, co mogłoby być takim pierwszym krokiem. Nawet niewielkie działanie pomaga odzyskać poczucie sprawczości i daje nadzieję, że sytuacja może się stopniowo poprawiać.
Nie każda rozmowa musi zakończyć się rozwiązaniem problemu. Czasami największym wsparciem jest świadomość, że nie trzeba mierzyć się z trudnościami w samotności.
Jak reagować, gdy młody człowiek nie chce rozmawiać?
Gdy mimo szczerych chęci pomocy nastolatek nie chce rozmawiać, łatwo poczuć frustrację lub bezradność. Warto jednak pamiętać, że otwarcie się przed drugą osobą często wiąże się z lękiem – przed oceną, niezrozumieniem czy odrzuceniem. Dlatego zamiast wywierać presję, warto uzbroić się w cierpliwość i pokazać, że jesteśmy gotowi do rozmowy wtedy, gdy młoda osoba będzie na nią gotowa.
1. Daj znać, że jesteś obok
Powiedz, że martwisz się o nią, zależy Ci na niej i jesteś gotowy wysłuchać jej wtedy, gdy będzie chciała porozmawiać. Nie naciskaj na natychmiastową odpowiedź – pozostaw przestrzeń do podjęcia rozmowy we własnym tempie.
Najważniejsze jest stworzenie atmosfery bezpieczeństwa, w której nastolatek będzie miał poczucie, że może mówić o swoich przeżyciach bez obawy przed oceną czy krytyką.
2. Wróć do rozmowy po pewnym czasie
Jeśli nie usłyszysz odpowiedzi, nie oznacza to, że rozmowa była niepotrzebna. Czasami młoda osoba potrzebuje więcej czasu, aby poczuć się gotowa do podzielenia się swoimi przeżyciami.
Warto po pewnym czasie wrócić do tematu. Pomocne mogą być regularne, ale nienachalne pytania o samopoczucie. Dobrym sposobem jest również dzielenie się własnymi emocjami i doświadczeniami.
Badania pokazują, że młodzież ceni autentyczność w rozmowach z dorosłymi. Mówienie o własnych uczuciach czy trudnościach może zachęcić nastolatka do większej otwartości i budować wzajemne zaufanie.
Kiedy należy skorzystać z pomocy specjalisty?
Są sytuacje, w których nie warto zwlekać z kontaktem ze specjalistą. Im wcześniej młody człowiek otrzyma odpowiednie wsparcie, tym większa szansa na skuteczną pomoc. Poniżej przedstawiono sygnały, które mogą wskazywać, że warto skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą.
Jak rozpoznać niepokojące sygnały?
Niska samoocena
Może przejawiać się wypowiedziami takimi jak:
„Zawsze wszystko psuję.”
„To moja wina.”
„Do niczego się nie nadaję.”
Takie przekonania świadczą o negatywnym postrzeganiu siebie i mogą zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń nastroju.
Bezradność
Osoba może mówić:
„I tak nic się nie zmieni.”
„Nie mam na nic wpływu.”
„Nie ma sensu próbować.”
Towarzyszy temu przekonanie, że żadne działania nie mogą poprawić sytuacji.
Objawy depresyjne
Warto zwrócić uwagę na wypowiedzi takie jak:
„Wszystko jest bez sensu.”
„Nie mam już siły.”
„Nie chce mi się nic robić.”
Takim słowom często towarzyszy wycofanie z codziennych aktywności oraz utrata zainteresowań.
Wrogie lub agresywne zachowania
Nadmierna drażliwość i wrogość mogą być sposobem wyrażania bezradności lub silnego cierpienia psychicznego. U części młodych osób tłumiony gniew może prowadzić do zachowań autoagresywnych lub nasilenia objawów depresyjnych.
Poczucie osamotnienia
Młoda osoba może mówić:
„Nie mam nikogo bliskiego.”
„Nikomu nie mogę powiedzieć, co czuję.”
„Jestem zupełnie sam/sama.”
Takie wypowiedzi mogą świadczyć o silnym poczuciu izolacji i wymagają uważności.
Silny niepokój
Niepokój może objawiać się trudnościami z zasypianiem, częstym wybudzaniem się w nocy, unikaniem kontaktów z innymi czy wycofaniem z życia społecznego. Jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas i utrudnia codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się ze specjalistą.
A jeśli nadal nie wiemy, czy potrzebna jest pomoc specjalisty?
Nie zawsze łatwo ocenić, czy trudności wymagają konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej. Dobrym punktem odniesienia jest to, czy zauważalne zmiany utrudniają nastolatkowi codzienne funkcjonowanie.
Jeżeli młody człowiek dotychczas dobrze radził sobie w szkole, wykonywał codzienne obowiązki i utrzymywał kontakty z rówieśnikami, a w ostatnim czasie wyraźnie się to zmieniło – pojawiły się problemy z nauką, wycofanie, obniżony nastrój lub nasilona drażliwość – warto skonsultować się ze specjalistą
Nie trzeba czekać, aż objawy staną się bardzo nasilone. W wielu przypadkach wcześniejsza konsultacja pozwala szybciej udzielić skutecznej pomocy.
Jak zachować się w sytuacji kryzysowej?
Sytuacja kryzysowa to taka, w której młody człowiek dokonuje samookaleczeń, mówi o chęci rezygnacji z życia lub ujawnia myśli samobójcze. Rozmowa w takiej sytuacji może wydawać się trudna, jednak ma ogromne znaczenie. Nie trzeba znać wszystkich odpowiedzi ani wiedzieć, co powiedzieć w każdej chwili – najważniejsze jest okazanie obecności, uważności i zadbanie o bezpieczeństwo tej osoby.
1. Nie bój się pytać wprost
Jeśli obawiasz się, że młoda osoba może mieć myśli samobójcze, zapytaj o to wprost. Takie pytanie nie wywołuje ani nie „podsuwa” myśli samobójczych osobie, która ich nie doświadcza. Może natomiast przynieść ulgę komuś, kto od dłuższego czasu mierzy się z nimi w samotności.
2. Słuchaj uważnie
Pozwól drugiej osobie mówić we własnym tempie. Nie przerywaj, nie oceniaj i nie próbuj od razu znaleźć rozwiązania. Samo wysłuchanie i okazanie zrozumienia może być pierwszym krokiem do uzyskania pomocy.
3. Nie oceniaj i nie bagatelizuj
Unikaj zdań takich jak:
„Wszystko będzie dobrze.”
„Inni mają gorzej.”
„Nie przesadzaj.”
„Masz dla kogo żyć.”
Choć zwykle wynikają z dobrych intencji, mogą sprawić, że młody człowiek poczuje się niezrozumiany i jeszcze bardziej osamotniony.
4. Zaakceptuj emocje
Pozwól drugiej osobie przeżywać emocje bez ich oceniania. Nie musisz zgadzać się z jej sposobem postrzegania sytuacji, aby okazać zrozumienie dla tego, jak bardzo cierpi.
5. Pomóż znaleźć profesjonalne wsparcie
Nie pozostawiaj młodej osoby samej z problemem. Zaproponuj wspólne umówienie wizyty u psychologa lub psychiatry, kontakt z telefonem zaufania albo poinformowanie zaufanej osoby dorosłej. Jeżeli sytuacja jest poważna, nie bierz odpowiedzialności wyłącznie na siebie – skorzystaj z pomocy specjalistów
Pamiętaj, że lepiej zareagować zbyt wcześnie niż zbyt późno. W sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia najważniejsze jest bezpieczeństwo młodego człowieka.
Telefony zaufania i miejsca, w których można uzyskać pomoc
Telefony zaufania
800 70 2222 – Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego (całodobowo)
116 123 – Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym (codziennie 14:00–22:00)
116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży (codziennie 12:00–2:00)
800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka (całodobowo)
Profesjonalna pomoc
poradnie zdrowia psychicznego (również w ramach NFZ),
psycholog,
psychoterapeuta,
psychiatra (w sytuacji kryzysowej można zgłosić się bez skierowania),
izby przyjęć szpitali psychiatrycznych,
szpitalne oddziały ratunkowe.
Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, należy niezwłocznie zadzwonić pod numer alarmowy 112.
Źródła
Wywiad z terapeutką https://youtu.be/y-ZM7HB_XQo?si=RJFFuZ4ESDGIwnf4
Artykuł “Rozmowy młodzieży z rodzicami. Narracja z perspektywy młodzieży” - Ewa Karmolińska-Jagodzik https://repozytorium.amu.edu.pl/server/api/core/bitstreams/f52dc97a-2f78-4e7d-89e0f58b421a0b4d/content
“Trudne emocje u dziecka – wytyczne do przeprowadzenia rozmowy” Sandra Frąckowiak https://www.ptde.org/pluginfile.php/1014/mod_page/content/8/Archiwum/XXI_KDE/PDF/Frackowiak.pdf
“Psycholog w szkole - koncepcje” - Zbigniew B. Gaś
“Suicydologia - między analizą a działaniem” - prof. dr hab. Gertruda Uścińska
Komentarze